Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Niepołomickiej złozyło oficjalne pismo na ręce Dyrektora Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Krakowie Jerzego Greli w sprawie lokalizacji kolejnych dwóch stopni Kaskady Górnej Wisły.

Szanowny Pan
Jerzy Grela
Dyrektor Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej
w Krakowie
ul. Marszałka J. Piłsudskiego 22
31-109 Kraków

Szanowny Panie Dyrektorze

Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Niepołomickiej składa wniosek o przyjęcie nowej koncepcji lokalizacji budowy stopnia wodnego "Niepołomice" oraz stopnia wodnego "Podwale" pod Nowym Brzeskiem. Lokalizacje budowy stopnia wodnego "Niepołomice" oraz stopnia wodnego "Podwale" zostały ustalone w generalnych założeniach zabudowy Górnej Wisły w 1974 roku.

Projektowana długość Drogi Wodnej Górnej Wisły wynosiła 234,3 km, składać się miała z 18 stopni wodnych. Powstać miała droga wodna odpowiadająca wymaganiom ówczesnej klasy IV z gwarantowaną głębokością tranzytową min. 2,50 m oraz śluzami wielkogabarytowymi o wymiarach 190x12 m. Istniejące śluzy ("Borek Szlachecki", "Dąbie", "Przewóz") miały być przebudowane na wielkogabarytowe, a Kanał Łączański dogłębnie zmodernizowany tak by odpowiadał wymiarom projektowanej floty. Podstawową jednostką floty miał być dwu barkowy zestaw pchany złożony z 2 barek i pchacza, o łącznej długości 185 m i nośności 3500 ton.

Planowana wiślana droga wodna miała służyć głównie do transportu węgla ze Śląska, w Tychach zaprojektowano tzw. Centralny Port Węglowy. Przepustowość Drogi Wodnej Górnej Wisły optymistycznie zakładano na 25 mln ton rocznie, natomiast dla całej wiślanej drogi wodnej od portu w Tychach do Gdańska szacowano na 100 - 110 mln ton rocznie.

Źródło: "Monografia dróg wodnych śródlądowych w Polsce" Wyd. Komunikacji i Łączności Warszawa 1985

Na podstawie tych założeń projektowych w latach siedemdziesiątych XX wieku rozpoczęto budowę trzech stopni wodnych; "Dwory", "Smolice" i "Kościuszko" oraz przygotowano dokumentację techniczną dla stopnia wodnego "Niepołomice".

Natomiast lokalizacja stopni i piętrzeń planowanych na Wiśle poniżej Niepołomic nie była ostateczna i cały czas pozostawała w sferze studialno - projektowej. Zakładano, że stopnie te będą się składać z kilkuprzęsłowych stypizowanych jazów o zamknięciach sektorowych lub klapowych oraz pojedynczych śluz wielkogabarytowych.

Stopnie poniżej ujścia Dunajca miały być wyposażone w elektrownie wodne, dodatkowo w wielu przypadkach przez stopnie miały być poprowadzone mosty drogowe.

Nawet ówcześnie "Program Wisła" budził wielkie kontrowersje, ostatecznie kryzys lat osiemdziesiątych XX wieku wstrzymał realizację tego programu. Zaawansowane prace przygotowawcze do rozpoczęcia budowy stopnia wodnego "Niepołomice" zostały przerwane.

Obecnie na docinku rzeki Wisły od stopnia wodnego "Przewóz" aż do ujścia Raby z powodu obniżania się dna (erozji dennej), a co za tym idzie też lustra wody w rzece, wystąpiła tak zwana "płycizna Niepołomice". Szacuje się, że zwierciadło wody w rzece Wiśle na omawianym odcinku obniżyło się o ponad 4m w stosunku do lat 50 XX wieku.

W wyniku postępującej erozji za stopniem wodnym "Przewóz" w Krakowie, który jako pierwszy w 1954 roku został oddany do eksploatacji, obniżyło się dno. Głębokość wody za progiem głowy dolnej śluzy "Przewóz", zamiast projektowanych 250cm spada do 0cm, przeważnie zwierciadło wody dolnej układa się na poziomie nawet niższym od dna śluzy.

Każda budowla poprzeczna w korycie rzeki powoduje zatrzymanie wleczonego rumowiska w obrębie górnego stanowiska oraz jego nadmierne unoszenie bezpośrednio poniżej. Dodatkowo proces erozji dennej został przyspieszony rabunkowym poborem kruszywa z dna rzeki w latach 1945-89 oraz z uwagi na plany budowy stopnia wodnego "Niepołomice" nie wykonano zabezpieczeń przeciw erozyjnych dna i brzegów rzeki Wisły.

Ponadto w XIX wieku i na początku XX wieku przeprowadzono regulację koryta rzeki Wisły od ujścia Przemszy do Sandomierza. Wykonano ją między innymi za pomocą przekopów przecinających wiślane meandry. Przekopy zwiększyły lokalnie spadek i prędkość wody co przyczyniło się nasilenia procesu erozji dennej.

Niestety erozja denna w korycie rzeki Wisły ma wybitnie niekorzystny wpływ na zasoby przyrodnicze Puszczy Niepołomickiej. Bezpośrednio przy Wiśle znajdują się trzy odosobnione części Puszczy Niepołomickiej; Las "Koło" pow. 200 ha (w tym rezerwat "Koło" pow. 3,49 ha), Las "Grobla" pow. 1500 ha (w tym rezerwat "Lipówka" pow. 25,73 ha oraz rezerwat wodny " Wiślisko Kobyle" pow. 6,7 ha), Las "Grobelczyk" pow. 300 ha. Lasy te wchodzą w skład Europejskiej Sieci Ekologicznej NATURA 2000.

Poziom lustra wody w rzece Wiśle ma bezpośredni wpływ na poziom wód gruntowych na obszarach przyległych do rzeki. Obszary te z powodu drastycznego obniżenia się poziomu wód gruntowych na wskutek między innymi postępującej erozji dennej w rzece Wiśle narażone są na długie okresy posuszy i utratę dotychczasowego charakteru lasu podmokłego. Powoli zanikają śródleśne bagna i małe rozlewiska, natomiast torfowiska wskutek odwodnienia ulegają degradacji, co powoduje zmiany mikroklimatu.

Skutecznym rozwiązaniem prowadzącym do zahamowania postępującej degradacji rzeki na omawianym odcinku oraz poprawy i ustabilizowania warunków gruntowo-wodnych na terenach przyległych do Wisły jest budowa stopnia wodnego "Niepołomice" oraz stopnia wodnego "Podwale" pod Nowym Brzeskiem.

Według generalnych założeń zabudowy Górnej Wisły z 1974 roku ustalono.
Stopień wodny "Niepołomice" składać się miał:
- z dwuprzęsłowego jazu sektorowego o świetle 2x32m zlokalizowanym w korycie rzeki w 104,200 km,
- ze śluzy komorowej o wymiarach 190x12 m, położonej w przekopie (krótkim kanale lateralnym) na prawym brzegu rzeki w km 88,100 trasy żeglugowej, o spadzie maksymalnym 3,5 m.

Stopień wodny "Podwale" składać się miał:
- z dwuprzęsłowego jazu sektorowego o świetle 2x32m zlokalizowanym w korycie rzeki w 115,800 km,
- ze śluzy komorowej o wymiarach 190x12 m, położonej na początku kanału bocznego w km 99,300 trasy żeglugowej, o spadzie maksymalnym 7m,
- z kanału lateralnego na prawym brzegu rzeki o długości 10 km omijającego liczne zakola Wisły poniżej Nowego Brzeska.
- z jazu stałego - progu przeciwerozyjnego umiejscowionego w 130,500 km biegu rzeki.

Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Niepołomickiej przedkłada nową koncepcję lokalizacji (w załącznikach) stopnia wodnego "Niepołomice" oraz stopnia wodnego "Podwale". Postulujemy o nieznaczną modyfikację generalnych założeń zabudowy Górnej Wisły z 1974 roku.

Stopień wodny "Niepołomice" składać się będzie:
- z dwuprzęsłowego jazu sektorowego o świetle 2x32m zlokalizowanym w korycie rzeki około104,650 km.
- ze śluzy komorowej z kanałem obejściowym położonej w międzywału na prawym brzegu rzeki w około 105,300 km trasy żeglugowej, o spadzie maksymalnym ok. 3,5 m.

Stopień wodny "Podwale" składać się będzie:
- z dwuprzęsłowego jazu sektorowego o świetle 2x32m zlokalizowanym w korycie rzeki w około 118,450 km,
- ze śluzy komorowej położonej w międzywału na prawym (wypukłym) brzegu rzeki w około 119,100 km trasy żeglugowej, o spadzie maksymalnym ok. 4 m.
Według nowej koncepcji projektowej stopnia wodnego "Podwale" proponujemy rezygnację z kanału lateralnego na prawym brzegu rzeki o długości 10 km omijającego liczne zakola Wisły poniżej Nowego Brzeska na rzecz kolejnego stopnia wodnego w około 130 km trasy żeglugowej rzeki Wisły. Zakola pomiędzy Nowym Brzeskiem a ujściem Raby należy złagodzić, tak bu umożliwiały bezkolizyjną żeglugę dla jednostek pływających do 110 m długości (wpisanie jednostek pływających w zakręty).

Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Niepołomickiej proponuje śluzy żeglugowe o wymiarach:
- długość użytkowa śluz 120,0 m
- głębokość na progu śluzy 3,5 m
- szerokość komory śluzy 12,0 m

Takie rozwiązanie z ekonomicznego punktu widzenia w dzisiejszych realiach społeczno-gospodarczych jest znacznie tańsze; brak wywłaszczeń pod budowę kanałów lateralnych, śluz i awanportów, które musiałyby nastąpić w przypadku realizacji projektów z lat 70 XX wieku. W przypadku wystąpienia niskich przepływów w rzece Wiśle nie będzie potrzeby wprowadzania limitu śluzowań jak to ma miejsce na śluzie stopnia wodnego "Kościuszko" o 190 m długości. Śluzy o długości 120m pozwolą na zrównoważone korzystanie z zasobów wodnych dla żeglugi, elektrowni wodnych i przepławek dla ryb.

Wysokość piętrzenia jazów będzie mieściła się w granicach do 4m gwarantując głębokość tranzytową min 2,50m.

Parametry przedłużonej drogi wodnej będą odpowiadać charakterowi IV klasy międzynarodowej dróg wodnych. Eksploatowane jednostki pływające na Drodze Wodnej Górnej Wisły nie będą przekraczały 110 m długości.

Zdaniem Stowarzyszenia nie należy zawężać funkcji przyszłych stopni wodnych tylko i wyłącznie do towarowej (węglowej) żeglugi śródlądowej wg koncepcji z lat 70-tych XX wieku. Trzeba mieć na uwadze wielofunkcyjność ich zastosowań w takich obszarach jak ekologia, energetyka(biała energia) i turystyka.

Piętrzenie wody przez stopnie wodne "Niepołomice" i "Podwale" należy wykorzystać energetycznie przez zainstalowanie przepływowych elektrowni wodnych o mocy ok.3x 1 MW każda. Polska ma zobowiązania, które musi wypełnić w zakresie przedsięwzięć wykorzystania Odnawialnych Źródeł Energii i w zakresie ochrony powietrza.

Każdy rozwój gospodarczy związany jest z wrastającym zapotrzebowaniem na energię, niestety obecny stan infrastruktury energetycznej w Polsce jest przestarzały. Zaznaczyć trzeba, że zainstalowane elektrownie wodne Kaskady Górnej Wisły poprawiły stabilność pracy sieci energetycznej i podniosły stan bezpieczeństwa energetycznego w regionie. Elektrownie te stanowią rozproszone źródła energii, co wiąże się ze zwiększeniem odporności sieci energetycznej na awarie.

Wybudowane elektrownie wodne mają bardzo korzystne oddziaływanie na środowisko naturalne. Tylko dzięki nim śmieci płynące na tym odcinku Wisły wyłapywane są na kratach ujęcia wody do turbozespołów. Śmieci następnie wywożone są na wysypisko. Woda po zrzucie z elektrowni posiada lepsze parametry czystości niż przed pobraniem. Turbiny wodne działają jak klasyczny aerator napowietrzający wodę, dzięki temu poprawia się jej zdolność do samooczyszczania biologicznego.

Należy podkreślić, że Niepołomice położone są w strefie Krakowskiego Obszaru Metropolitalnego, dla jego mieszkańców bardzo atrakcyjna jest Puszcza Niepołomicka (wyjazdy weekendowe). Duży ruch turystyczny powoduje niestety szkody we florze i faunie, las ten jest zbyt mały na taką liczbę odwiedzin. Nadleśnictwo Niepołomickie nie planuje ludziom w żaden sposób ograniczać dostępu do tego pięknego kompleksu leśnego.

Niewątpliwie propagowanie uroków rzeki i miejsc nad nią leżących (w tym lasy) oglądanych od strony wody przyczyni się do ograniczenia presji ze strony turystyki na Puszczę Niepołomicką i rozproszy ją na małe kompleksy leśne , dzięki czemu zasoby przyrodnicze Puszczy Niepołomickiej zostaną zachowane dla przyszłych pokoleń.

Turystyka wodna wszędzie generuje przychody i warto zaangażować odpowiednie środki w tworzenie warunków do jej rozwoju. Dzięki temu rzeka nie będzie traktowana przez nadwiślańską ludność jako miejsce zrzutu śmieci i ścieków, ale jako miejsce pracy, rekreacji, wypoczynku i potencjalnych dochodów, równocześnie proponujemy modernizację korony wałów do celów turystyki rowerowej.

Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Niepołomickiej pragnie zwrócić uwagę, że realizacja budowy stopnia wodnego "Niepołomice" i stopnia wodnego "Podwale" pod Nowym Brzeskiem wygeneruje duży efekt ekologiczny oraz przyczyni się do zrównoważonego rozwoju Małopolski. Bez tych inwestycji rzeka Wisła poniżej Krakowa nadal ulegać będzie dalszej postępującej degradacji i zapomnieniu.

Dlatego zwracamy się z prośbą o potraktowanie budowy stopnia wodnego "Niepołomice" oraz stopnia wodnego "Podwale" pod Nowym Brzeskiem jako inwestycję priorytetową na Górnej Wiśle nie tylko dla Małopolski.

---

załączniki:
koncepcja lokalizacji stopnia wodnego "Niepołomice" - (zobacz)
koncepcja lokalizacji stopnia wodnego "Podwale" - (zobacz)