RECENZJA cennej książki nautologicznej.

MICHALSKI, Marek: Statki parowe na polskich drogach śródlądowych. Bocznokołowe tom I. Wrocław 2009, s. 356.

We wprowadzeniu do artykułu Marka Michalskiego pt.. „Przeszkody na torze wodnym ...” kreśląc sylwetkę Autora napisałem:

(...) Dr hab. inż. Marek Michalski – (...), jest emerytowanym profesorem z Katedry Żeglugi Śródlądowej Akademii Morskiej w Szczecinie, wychowawcą szeregu pokoleń studentów i autorem wielu ważnych opracowań związanych z historią, teraźniejszością i przyszłością żeglugi śródlądowej w Polsce.

Prof. Michalski kultywuje nadal szlachetne interesowanie się statkami parowymi w żegludze rzecznej, które zaczęło się u niego w Płocku, gdzie zamieszkiwał w czasach młodzieńczych w bezpośrednim kontakcie z Wisłą, w latach szkolnych przed maturą, którą uzyskał w znanym w Polsce liceum ogólnokształcącym - płockiej „Małachowiance”.

Podczas studiów politechnicznych kontakty z domem utrzymywał dzięki wiślanej komunikacji pasażerskiej na trasie Warszawa-Płock, preferując podróżowanie statkami parowymi Żeglugi na Wiśle z pominięciem kolei. W okresie tym, korzystając z nowego, inżynierskiego już spojrzenia na sprawy żeglugi rzecznej, zaczął Autor gromadzić materiały na sposób par excellence naukowy, tworząc stopniowo wzbogacany katalog statków rzecznych, ze szczególnym uwzględnieniem parowców kołowych. Wraz z upływem lat zebrany materiał historyczny oparty na dokumentach, wielokrotnie sprawdzany i konfrontowany drogą czasochłonnej korespondencji z licznym zastępem informatorów (przedkładających często diametralnie sprzeczne relacje), dał w efekcie doskonały produkt końcowy w postaci omawianego opracowania.

Podejmując ten trud nautologiczny, z pewnością nie miał Autor świadomości, że zajmie mu on całe dorosłe życie. Opracowanie o statkach rzecznych ujrzy wkrótce światło dzienne we wrocławskiej serii „Zabytki przemysłu i techniki w Polsce”.

I stało się wreszcie. Książka ujrzała światło dzienne.

Doprowadzenie rzeczonego dzieła do obecnej postaci wymagało od Autora niezwykłej determinacji, systematyczności, wieloletniej wytrwałości i naukowej staranności. Każdą z pozycji katalogowych cechuje rzadka rzetelność w doborze zgromadzonego i z niecodzienną precyzją prezentowanego w opracowaniu materiału faktograficznego. Reasumując wstępnie, omawiana praca z jej walorami komplementarności, nie da się porównać ze znanymi autorowi recenzji, bałamutnymi często przez nieuzasadnioną konfabulację opracowaniami o podobnej tematyce, szeroko rozpowszechnianej nawet przez internet, z wielką szkodą dla nieświadomych rzeczy odbiorców.

Struktura opracowania

Autor podzielił opracowanie na wprowadzające w tematykę i układ pracy słowo wstępne i pięć tomów tematycznych:

• Wstęp;
1). Bocznokołowce – od r. 1827;
2). Holowniki cięgnowe (łańcuchowe) – od r. 1872;
3). Tylnokołowce – od r. 1876;
4). Śrubowce – od r. 1851;
5). Inne, trudne do sklasyfikowania statki.

Tom 1 o bocznokołowcach składa się z dwóch podstawowych części, zawierając:

1. alfabetyczny spis statków;
2. karty katalogowe poszczególnych statków.

Pozostałe będące w opracowaniu tomy (o tylnokołowcach, śrubowcach i innych statkach) mają uzyskać podobny, dychotomiczny układ, będący niewątpliwie wynikiem wieloletnich przemyśleń. System ten wyklucza możliwość wprowadzenia fałszywych danych, zapewniając jednocześnie „alfabetycznemu spisowi statków” dużą przejrzystość a korespondującymi z nim „kartami poszczególnych statków” właściwy porządek logiczny.

Ad 1. W „alfabetycznym spisie statków” przyjął autor nast. system hasłowy:

• HASŁO – nazwa statku pogrubionym drukiem / wszystkie dalsze nazwy w porządku chronologicznym z odsyłaczem do hasła / strona „karty” danego statku.
• Nieprawdziwe nazwy stosowane potocznie, mają odsyłacz do hasła pisany kursywą. Wielokrotnie stosowane te same nazwy, w celu odróżnienia poszcz. statków, mają podany obok rocznik wejścia statku do eksploatacji, np. MAZUR1885, MAZUR1895, MAZUR1912. Rocznik dotyczy wejścia statku do służby, gdyż lata budowy mogą być mylące, gdzie np. wybuch I wojny światowej spowodował, że budowa niektórych statków przeciągnęła się do 10 lat. W przypadku nieznajomości dokładnej daty wodowania, zastępuje Autor ostatnią cyfrę daty przez x, np. 194x, co oznacza oddanie statku do eksploatacji w latach czterdziestych XX wieku.
• Jeśli pierwsza nazwa statku nie jest znana, to hasłem staje się pierwsza znana nazwa, oznaczona przez Autora przez X.
• Nieznane w środku okresu eksploatacji nazwy statków, oznaczył Autor symbolem Y (w większości przypadków dotyczy to nazw z I i II Wojny Światowej).
• Jeżeli w wyniku sprzedaży lub zagrabienia przez inne państwo w czasie działań wojennych, nazwa statku nie jest możliwa do ustalenia, to została ona oznaczona przez Z.
• Statek nieczynny przez dłuższy okres (wrak leżący na dnie, długotrwała przebudowa stoczniowa) ma podaną nazwę w nawiasie kwadratowym.
• Statek posiadający nazwę bez wymalowania jej na burcie, ma ją podaną w nawiasie okrągłym.
• Statek wycofany z eksploatacji, którego kadłub jest nadal użytkowany (jako koszarka, przystań, magazyn, itp.), ma nazwę podaną w tekście minuskułą w nawiasie kwadratowym.
• Cząstkowe historie statków tworzące wspólną całość, w miejscu połączenia dwóch różnych części, są zaznaczone przez Autora symbolem H (hipoteza), jak np. powiązanie historii statku SUPIŃSKI do roku 1928 z historią statku DUNAJEC od roku 1928.

Ad 2. Część zatytułowana „katalog statków”, stanowi w rzeczywistości kartotekę. Poszczególne karty zawierają pięć odrębnych informacji o danym statku: nazwę, charakterystykę techniczną, przebieg służby, historię i źródła.

2.1. Nazwa statku na danej karcie katalogowej (będąca także hasłem w „spisie alfabetycznyn”) stanowi jednocześnie tytuł karty, zawierający też chronologicznie ustawione kolejne nazwy statku;

2.2. Charakterystyka techniczna zawiera:

2.2.1 przeznaczenie statku, np. pasażerski, holownik, itp.;
2.2.2 rok oddania do eksploatacji, stocznia (skrócona nazwa i miasto), ew. nr produkcyjny;
2.2.3 wymiary:
• długość całkowita L (o wartościach często różniących się w poszcz. publikacjach);
• szerokość kadłuba B (dla bocznokołowców jest to ułamek, w którym w liczniku podaje Autor szerokość kadłuba, a w mianowniku szerokość statku w tamborach, metodą powszechnie stosowaną przez profesjonalistów);
• zanurzenie statku pustego T1 i z pełnym obciążeniem Tmax. (gdzie wiele materiałów źródłowych podaje tylko jedną liczbę);
2.2.4 rodzaj jednostki napędowej dla parowców:
• krotność rozprężania pary (np. masz. par. dwustopniowego rozprężania);
• moc w KM (gdzie Autor pomimo obowiązującego w Polsce układu jednostek SI podaje moc maszyn słusznie, zgodnie z prawdą historyczną, nie w kW, lecz w KM);
• średnice cylindrów i skok w mm;
• liczba obrotów wału silnika [obr./min.];
• producent maszyn: nazwa, miasto, rok, nr produkcyjny;
• liczba kotłów i ich ustawienie (obok siebie, tandem), ciśnienie robocze w atn (a nie nadciśnienie w Pascalach), zostawiając te jednostki w zgodzie z omawianą epoką, powierzchnia ogrzewalna (m²), nazwa producenta, miasto, rok, nr produkcyjny;
2.2.5 rodzaj jednostki napędowej dla motorowców;
• liczba i rodzaj silników spalinowych, liczba cylindrów, ich średnica i skok (w mm), marka i model silnika, rok produkcji;
• obroty podane w ułamku: liczba obrotów wału silnika w liczniku, liczba obrotów na wale pędnika w mianowniku [obr./min.).
• rodzaj pędnika: bocznokołowiec, tylnokołowiec, 1 śruba, 2 śruby.


2.3. Przebieg służby (podany w kolumnach):
• lata od-do;
• nazwa statku obowiązująca w wymienionych latach;
• nazwa armatora, ew. linia na której kursował statek;
• przebudowy powodujące zmianę przeznaczenia, przedłużenia, poszerzenia, zmiany jednostki napędowej i ew. inne, ważne zmiany;
• kolumnę kończy uwaga o wycofaniu z eksploatacji, o ew. innym wykorzystaniu kadłuba, o złomowaniu, a także o braku wiadomości o dalszych losach statku.

2.4. Podsumowanie historii statku zawiera:

• liczbę lat służby – ogółem i w podziale: pod polską banderą i innymi banderami;
• porty macierzyste;
• długość służby pod poszczególnymi nazwami;
• podział służby na lata w żegludze osobowej, towarowej, w administracji wodnej, w wojsku, u armatorów przemysłowych i innych armatorów.

2.5. Źródła, gdzie wymienione zostały:

• publikacje omawiające dany statek;
• wymiana informacji pomiędzy osobami zajmującymi się historią statków;
• statki, z którymi Autor zetknął się osobiście, mają to zaznaczone;
• w tym fragmencie Autor analizuje niekiedy rozbieżności w poglądach poszczególnych osób, z którymi dyskutował, prowadząc obfitą korespondencję.

Materiału ikonograficzny pozwala recenzentowi na wysoką jego ocenę. Znając Autora opracowania, jego możliwości i umiejętności należy domniemywać, że wykonanie rysunków poszczególnych statków uzyskało najwyższy, jaki był tylko możliwy poziom, a zgromadzony historyczny materiał fotograficzny wyczerpał prawdopodobnie możliwości pozyskania jakichś innych, dawnych zdjęć.

Ważne uwagi dodatkowe

We Wstępie wykonując szlachetny gest zamieścił Autor Podziękowania pod adresem osób, które dzieliły się z nim jak pisze „wyjątkowymi zwykle informacjami” i użyczały mu unikatowych często fotografii.

W tekście opracowania stosuje Autor – słusznie zresztą - szereg skrótów, uprzedzając o tym czytelnika dając na początku Wykaz skrótów.

Za szczególnie cenne i rzadkie należy uważać zamieszczone na końcu słowniki:
Niemiecko-polski słowniczek nazw geograficznych,
Słowniczek zrusyfikowanych nazw geograficznych, opublikowany po raz pierwszy w znanych recenzentowi opracowaniach historycznych, uwzględniający w barbarzyński sposób zmienione stare, historyczne nazwy miejscowości i rzek na terenie dawnych Prus Wschodnich.

Konkluzja

Omawiane wyżej opracowanie zawierające unikatowe, bezcenne wręcz dla nautologów i miłośników historii żeglugi rzecznej materiały znalazło wydawcę a książka ta powinna znaleźć się jak najrychlej w rękach załogi pokładowej naszej strony internetowej pod Kapitanem Podgórskim. Wielu z nas z niecierpliwością oczekiwać będzie pozostałych tomów.

Informacja końcowa

Książka ta wyszła drukiem w Wydawnictwie Otwartego Muzeum Techniki i jest do nabycia pod adresem:

HP Nadbor, 50-370 Wrocław, Wybrzeże Wyspiańskiego – awanport śluzy Szczytniki;
tel. 601.755 138, (0-71) 327 99 02;
e-mail: nadbor@pwr.wroc.pl